Subwokalizacja (artykulacja, fonetyzacja)

Zjawisko subwokalizacji polega na powtarzaniu spostrzeganych słów. Jest to przede wszystkim wynik metod stosowanych podczas nauki czytania w pierwszych latach edukacji szkolnej, kiedy to dzieci czytają na głos, aby nauczyciel mógł ocenić stopień umiejętności czytania i zrozumienia tekstu. U większości osób nawyk pozostaje na resztę życia, w znacznym stopniu spowalniając i utrudniając im proces czytania. Wyróżniamy dwa rodzaje subwokalizacji: wewnętrzną i zewnętrzną.

Fonetyzacja (subwokalizacja) zewnętrzna to głośne wypowiadanie czytanych słów lub ich szeptanie. Spowalnia ono znacząco szybkość czytania, wskutek ruchów aparatu mowy.

Fonetyzacja (subwokalizacja) wewnętrzna to powtarzanie widzianych słów "w myśli", tzw. "wewnętrzny głos". Czytający pojmuje znaczenie czytanego wyrazu dopiero wtedy, gdy ten zostaje przez niego powtórzony.

Subwokalizacja hamuje znacznie wskutek czytania, ponieważ fonetyzując wydłużamy drogę informacji z czytanego materiału do mózgu. Przekaz informacji czytanego tekstu do mózgu u osoby szybko czytającej (u której nie występuje fonetyzacja) wygląda następująco:

Subwokalizacja hamuje znacznie wskutek czytania, ponieważ fonetyzując wydłużamy drogę informacji z czytanego materiału do mózgu. Przekaz informacji czytanego tekstu do mózgu u osoby szybko czytającej (u której nie występuje fonetyzacja) wygląda następująco:

czytany materiał -> kanał wzrokowy -> mózg

podczas, gdy u osoby czytającej z subwokalizacją, droga informacji od materiału czytanego do mózgu jest dłuższa ponieważ obejmuje dodatkowo kanał słuchowy:

czytany materiał -> kanał wzrokowy -> kanał słuchowy -> mózg

Zważywszy na to, iż spostrzeganie zachodzi szybciej niż fonetyzacja przeczytanego słowa, eliminacja fonetyzacji ma istotne znaczenie w przyspieszeniu procesu czytania. Aby wytłumić to niepożądane zjawisko stosuje się różne techniki i metody:

• Metoda mechaniczna - polega na powstrzymywaniu subwokalizacji poprzez przyciśnięcie końca języka do zębów lub delikatne przygryzienie go podczas czytania. Innym sposobem może być szczelne zaciśnięcie warg lub zaciśnięcie w zębach np. ołówka.
• Metoda wykorzystująca zakłócenie mowy i słuchu w czasie czytania. Można np. wymawiać litery alfabetu lub sylaby, liczyć bądź gwizdać w trakcie czytania tekstu. Wydaje się to być trudne z uwagi na pojawiające się początkowo trudności w koncentracji i rozumieniu czytanego tekstu, jednak stosując tą metodę, po pewnym czasie wyrabiamy sobie nawyk „czytania wzrokowego” zastępujący fonetyzację, co w znacznym stopniu poprawia szybkość czytania i zdolność zapamiętywania tekstu.
• Metoda centralnych zakłóceń mowy. Jest to zakłócenie centralnej części analizatora mowy, znajdującej się w mózgu. Polega ono na wystukiwaniu określonego, stałego rytmu (np. ręką, ołówkiem) podczas czytania tekstu. Jeżeli koordynacja jednoczesnego czytania i wystukiwania rytmu nie przychodzi nam najłatwiej zamiast wystukiwać rytm samemu można np. użyć metronomu, którego jednostajny rytm ułatwia skupienie się nad czytanym tekstem. Po pewnym czasie regularnych ćwiczeń udaje się osiągnąć efekt całkowitej eliminacji subwokalizacji.

Rosyjscy naukowcy O.Kuźniecow i L.Chromow odkryli, że odpowiednio wystukiwany rytm idealnie pasuje do rytmu czytania tekstów naukowo technicznych. Zaproponowali oni dwa wzory rytmów, których stosowanie w dużym stopniu przyczynia się do wyeliminowania fonetyzacji i znacznie ułatwia szybkie czytanie skomplikowanych tekstów naukowych:

Rytm 1

Takty: pierwszy drugi trzeci czwarty Uderzenia: 1-2 3-4 5 6

Rytm 2

Takty: pierwszy drugi trzeci czwarty Uderzenia: 1 2-3-4 5 6

Rytmy należy wystukiwać w średnim tempie, za pomocą wskaźnika zaciśniętego kciukiem , wskazującym i środkowym palcem ręki dominującej. Wystukiwanie powinno się odbywać poprzez aktywny ruch całego ramienia, a nie tylko z wykorzystaniem nadgarstka. Rytm powinien być ciągły i niezmienny.

Zaobserwowano, iż w trakcie ćwiczeń kursanci przechodzą kilka etapów zanim uda im się dokładnie przyswoić rytm:

• Etap pierwszy
  Jednoczesne czytanie i wystukiwanie rytmu przez czytającego jest zbyt trudne-udaje się zrealizować tylko jedną z tych czynności.
• Etap drugi
  Udaje się połączyć czytanie z wystukiwaniem rytmu, ale uwaga czytającego jest na tyle rozproszona, iż nie rozumie on przeczytanego tekstu.
• Etap trzeci
  Czytającemu udaje się jednoczesne wystukiwanie rytmu wraz z czytaniem ze zrozumieniem, ale ma on problem z zapamiętaniem przeczytanej treści.
• Etap czwarty
  Udaje się połączyć wystukiwanie rytmu z czytaniem bez problemów z rozumieniem i pamiętaniem treści.

Aby uprościć ćwiczenia nad wyeliminowaniem fonetyzacji zaleca się używać do nich tekstów łatwych, bądź dobrze przez czytającego poznanych. Niewskazane są np. trudne teksty naukowe bądź branżowe, pełne skomplikowanych, nieznanych czytającemu wyrazów. Po pewnym czasie regularnych ćwiczeń udaje się osiągnąć efekt całkowitej eliminacji subwokalizacji.